Fârâbî'de Faal Aklın Siyasal Fonksiyonu ve Meşruiyetin Ontolojik Temeli - Koca, Bahar (Dinî araştırmalar, 2025)
Fârâbî'nin siyaset felsefesi, metafizik ile siyasî düşünceyi birbirine bağlı, karşılıklı olarak temellendiren ve sınırlarını belirleyen bir sistem bütünlüğü içinde ele alır. Bu sistemin merkezinde yer alan faal akıl, ay-altı âlemin düzen ve işleyişinden sorumlu bir ilke olarak görülmekle birlikte siyasal otoritenin meşruiyetini sağlayan epistemik dayanak niteliğini de taşır. Fârâbî düşüncesinde faal aklın konumu iki ana düzlemde tartışılmıştır: Ontolojik-epistemolojik düzlem ve siyasal düzlem. Ontolojik-epistemolojik bağlamda faal akıl, hakikatin bilgisine ulaşmayı mümkün kılan aracı ve varlık mertebelerinin tamamlayıcı halkasıdır; siyasal bağlamda ise erdemli toplumun kuruluşunu, yasaların belirlenmesini ve toplumsal erdemleri temin eden ilkelerin kaynağıdır. Bu makale, faal aklın siyasal fonksiyonunu merkezine almakta; metafizik boyutunu göz ardı etmeksizin, fakat ayrıntılı bir tartışmaya girmeden, siyaset teorisindeki işlevini görünür kılmayı amaçlamaktadır. Çalışmada ayrıca Fârâbî'nin meşruiyet anlayışı, modern siyaset teorileri bağlamında özellikle Max Weber'in otorite tipolojisi ve Jean-Jacques Rousseau'nun genel irade öğretisiyle karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır. Weber'in meşruiyeti yönetenlere duyulan inanç temeline dayandıran sosyolojik yaklaşımı ile Rousseau'nun siyasal otoriteyi halkın özgür iradesi ve ortak iyi ilkesi üzerinden ifade etmesi, Fârâbî'nin aklın hakikate ulaşma yetkinliğini merkeze alan meşruiyet anlayışıyla karşılaştırılmıştır. Bu doğrultuda yöntem olarak Fârâb'înin birincil metinleri kavramsal çözümleme ve karşılaştırmalı okuma teknikleriyle incelenmiş; modern meşruiyet kuramlarıyla analitik bir ilişki kurulmuştur. Araştırma sonucunda, Fârâbî'nin siyaset teorisinde meşruiyetin halkın rızası ya da geleneksel otorite biçimlerine değil, hakikate ulaşma yetkinliğine dayandığı ortaya çıkmaktadır.